W metodologii tej przyjmuje się, że na początku badań należy unikać szczegółowej konceptualizacji, a koncepcja badawcza, jej główne kategorie, hipotezy, oraz cały konstrukt teoretyczny na który składają się hipotezy połączone ze sobą i ich opis, powinny wyłaniać się w trakcie badań empirycznych i towarzyszących im permanentnych analiz. Rzeczywistość społeczno-kulturowa wyłania się stopniowo w trakcie badań. Trudno jednak zacząć jakiekolwiek badania bez prekonceptualizacji. Trzeba widzieć, co się chce obserwować i badać. Najbardziej początkowy wybór dotyczy zatem wyboru obiektów obserwacji lub zjawiska, a nie przyjmowania określonych pojęć i założeń odnośnie obserwowanych konkretnych zjawisk.

Istotna jest tutaj kategoria opisująca zjawisko tzw. kontekstu odkrycia metodologia teorii ugruntowanej postulując ograniczenie prekonceptualizacji badań i założeń odnośnie przebiegu badanych zjawisk pomaga odkryć nowe ich wymiary i uwarunkowania. Często możemy znaleźć, w sensie przedmiotowym i teoretycznym, coś czego na pewno nie szukaliśmy na początku naszych badań (serendepity – nieoczekiwaność). Mamy tutaj do czynienie ze zdolnością zobaczenia rzeczy trudno postrzegalnych i których odsłanianie w sensie teoretycznym jest siłą naukowej obserwacji. Umiejętność znajdowania wartościowych rzeczy, których się nie szukało dotyczy potencjalnych możliwości jakie daje metodologia teorii ugruntowanej. Fenomen zaskoczenia badacza i jego zdziwienia w pewnym momencie badań i analiz jest najczęstszym wskaźnikiem odkrywania nowych zjawisk, wymiarów i w konsekwencji odsłonięcia się rzeczywistości społecznej w postaci kategorii, hipotez, zbiorów hipotez i ostatecznie nowych konstruktów teoretycznych. Nieplanowane odkrycie i rola przypadku w jakimś momencie nie świadczy jednak o tym, że w metodologii i teorii ugruntowanej można przyjąć strategię badawczą typu wszystko ujdzie. Zastosowanie określonych procedur analitycznych jest niezbędne. W rzeczywistości metoda ta jest silnie ustrukturyzowna i rygorystyczna.

Metodę tę stworzyli socjolodzy B. Glaser i A. L. Strauss w latach 60-tych (Discovery of Grounded Theory: Strategies of Qualitative Research, Chicago 1967).Metoda ugruntowana jest:

-         Ogólną metodą analizy porównawczej

-         Metodą używającą każdy rodzaj danych (everything is data) z naciskiem położonym na kolekcjonowanie danych jakościowych (wywiad swobodny, wywiad narracyjny, wywiad grupowy, obserwacja uczestnicząca etc.)

-         Metodą analizy łączącą się z takim zbieraniem danych, w którym używa się wybranych metod w sposób systematyczny w celu wygenerowania teorii indukcyjnej odnoszącej się do badanego zjawiska

-         Metodą w której operuje się zintegrowanym układem hipotez bazujących na indukcji, które wyłaniają się w trakcie pracy w terenie

-         Metodą opierającą się na trzech poziomach analizy: pierwszy poziom to praca w terenie i zbieranie danych, drugi poziom to konceptualizacja i tworzenie kategorii, hipotez, określanie ich właściwości na podstawie zebranych materiałów; trzeci poziom to stworzenie teorii czyli pakietu zintegrowanych hipotez

-         Metodą empiryczną i nieprzeznaczoną dla każdego (wymaga szczególnej rygorystki w trakcie prowadzenia badań)

-         Metodą próbującą zrozumieć działania ludzi z ich punktu widzenia

Ogólny zarys:

Teoria ugruntowana zaczyna się wraz z sytuacją badawczą. Zadaniem badacza jest zrozumienie co się dzieje, co ludzie robią i jak. Dociera do tego poprzez obserwację, rozmowy, wywiady. Po każdym intensywnym wywiadzie, obserwacji należy zanotować kluczowe problemy, które pojawiły się w trakcie badania (rodzaj streszczenia, skojarzenia, hasała etc.). W ten sposób powoli będzie się wyłaniała nasza teoria. W trakcie tego procesu należy nieustannie poddawać porównaniom to, co zbierzemy. Wszystkie porównania należy zapisywać (tu też należy kojarzyć, rozmnażać hasła, pomysły) – w ten sposób kodujemy zebrane dane. Celem porównywania jest zidentyfikowanie kategorii, podkategorii i ich właściwości. Dzięki temu zacznie się wyłaniać nieco bardziej spójny obraz tego, co badamy. Wyłonią się główne kategorie, które będą stanowiły podwalinę pod teorię. Są to główne problemy, które stanowią istotę studiów nad wybranym zjawiskiem. Dodatkowo należy stosować tzw. memoing (zapisywanie wszystkiego, co nam się przypomni, notowanie procesu wyłaniania się kategorii, podkategorii etc.). Kolejnym krokiem jest sortowanie wszystkich kategorii i hipotez, notatek, co pozwoli na ustalenie szkieletu dla teorii. Tu zaczyna się pisanie końcowego tekstu.

Etapy:

-         Zbieranie danych

-         Notatki

-         Kodowanie

-         Memoingowanie

-         Sortowanie

-         Pisanie