Metoda biograficzna to:

- analiza życia jednostek, opis ich sytuacji rodzinnej, szkolnej, życiowej, która może mieć związek z naszym przedmiotem badania

- jest zbliżona do studium indywidualnego przypadku

- może być to: autobiografia (dana osoba sama opisuje swoje losy); psychobiografia (analiza osobowości); biografia tematycza (analiza losów danej osoby pod kątem związanym z naszym przedmiotem badań); historiografia (analiza losów osoby w danych warunkach historycznych); socjobiografia (analiza losów danej osoby w danych warunkach społeczno-kulturowych)

Jest to metoda wypracowana na gruncie socjologii. Ma bogatą historię w socjologii polskiej, z tego względu nazywana bywa również polską metodą. Pojawiła się pod koniec XIX wieku w psychologii. Pierwsze psychobiografie zostały opracowane przez Władysława Witwiciego w 1909 r. (psychobiografia Sokratesa) i przez Zygmunta Freuda w 1910 r. (psychobiografia Leonarda da Vinci). W socjologii wprowadzenie dokumentów osobistych do badań naukowych rozpoczęło się od prac amerykańskiego antropologa i socjologa Wiliama Thomasa oraz polskiego socjologa Floriana Znanieckiego, a szczególnie dzięki ich współpracy w dziele „Chłop polski w Europie i Ameryce”. Wspomniane dzieło prezentuje proces przystosowania się polskich emigrantów do nowych warunków życia i środowiska społeczno-kulturowego, wyjaśnia przemiany stylów życia emigrantów, form rodziny, wzorów zachowania, postaw, wskazując na mechanizmy przystosowania w nowym środowisku społecznym.

Specyfiką polskiej odmiany metody biograficznej było uzyskiwanie materiałów w drodze konkursu. Konkurs taki pierwszy raz ogłosił w Polsce na Uniwersytecie Poznańskim Florian Znaniecki w 1921 roku, uzyskując 149 życiorysów. Kolejne konkursy, kierowane zwykle do określonej kategorii społecznej: robotników, chłopów, bezrobotnych, mieszkańców Poznania, mieszkańców Śląska spotykały się zwykle z dużym odzewem w społeczeństwie (zbierano zwykle kilkaset prac) i pozwalały na opracowanie bogatych materiałów do analiz.

W czasie wojny wiele z zebranych w okresie międzywojennym materiałów zostało zniszczonych lub zaginęło. Po wojnie metoda biograficzna i zbieranie materiałów w drodze konkursu stopniowo stawało się coraz mniej popularne. Na Zachodzie Europy i w Ameryce wypierane metodami sondażowymi, w Polsce natomiast w pierwszych latach powojennych ogłaszano jeszcze konkursy biograficzne, jednak zainteresowanie nimi stopniowo malało, a przede wszystkim zmieniła się sama sytuacja socjologii jako dyscypliny naukowej niepożądanej w ocenie ówczesnych władz. W okresie transformacji zapanowała w Polsce „moda na sondaże” jako najważniejszy, a zarazem najszybszy sposób badania społeczeństwa i można stwierdzić, że moda ta trwa w pewnym stopniu do dzisiaj.

Powrót do metody biograficznej w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych następował stopniowo od końca lat 60. W Polsce renesans metody biograficznej obserwujemy od początku lat 90. Nie jest to jednak powrót do tego samego. Zmienia się nie tylko sposób zbierania materiałów i ich opracowania, ale również pojawiają się założenia metodologiczne pozwalające w różny sposób zastosować materiały biograficzne w analizie nauk społecznych. Są to przede wszystkim:

- metoda konstruktywistyczna,

- metoda egzemplifikacji,

- metoda analizy treści,

- analiza typologiczna.

W dyskusji nad metodą biograficzną i jej przydatnością w analizie socjologicznej, rozpoczętej już w początkach XX wieku, podkreśla się zarówno zalety jak i wady stosowania tego typu materiałów. Wśród zarzutów znajdują się zarówno te, które podważają całą metodę i jej wartość naukową, określając materiały opracowane na jej podstawie jako „anegdotyczno-empiryczne”, czy również takie, które podważają jej podstawowe założenie, wskazując, że dokumenty osobiste mogą być jedynie źródłem poznania subiektywnej świadomości jednostek, a nie poznania struktur społecznych. Inne zarzuty dotyczą niewystarczającej reprezentatywności tej metody czy braku obiektywności w opisie faktów społecznych przez autorów.

Wśród zalet metody biograficznej wymienia się przede wszystkim możliwość poznania motywacji ludzkich działań, mechanizmów kształtowania się postaw i dążeń jednostek i grup społecznych. Jest to z pewnością metoda, która pozwala zrozumieć procesy przemian wzorów życia, zwyczajów i obyczajów, a przede wszystkim przemian, które dokonują się w świadomości i ich zależności względem struktury społecznej.

O zaletach stosowania metody biograficznej przekonująco wspominał Florian Znaniecki w przedmowie do dzieła Józefa Chałasińskiego, wskazując na człowieka jako na uczestnika rzeczywistości społecznej i w znacznej mierze będącego jej wytworem, „w którym jednostka wzrosła i uczestniczy z całą jego (społecznego świata) złożoną strukturą, z jego tradycjami, wierzeniami i przesądami, jego obyczajami regulującymi stosunki między ludźmi. (…) Wszystko to przejawia się, choć tylko fragmentarycznie, w całokształcie indywidualnych doświadczeń. Z drugiej strony sam osobnik, przez swe postawy wartościujące i dążenia czynne, jest wraz z innymi współtwórcą rzeczywistości społecznej, bierze mniejszy lub większy udział w jej utrzymaniu i przekształceniu, gdyż rzeczywistość społeczna jest niczym innym jak właśnie częściowo uporządkowaną syntezą wielu żyć osobistych i każda indywidualna postawa i dążenie jest realną siłą społeczną.” Uważam, że ta opinia nadal pozostaje najlepszą rekomendacją do wykorzystywania metody biograficznej w badaniach społecznych.