Znaczenie interakcjonizmu symbolicznego

Interakcjonizm symboliczny przyczynił się do rozwoju jakościowych metod badań socjologicznych. Model dostosowania perspektyw działających uczestników w sytuacji społecznej zaowocował rozwojem mikrosocjologii koncentrującej się wokół koncepcji: interakcji, kontekstów świadomościowych, socjalizacji, tworzenia znaczeń, ról i tożsamości.Interakcjonizm symboliczny wystąpił przeciw normatywizmowi, teleologizmowi, kulturowemu determinizmowi teorii strukturalno – funkcjonalnej. Dokonał radykalnego „przekładu” koncepcji społeczeństwa na symboliczną interakcję. Nie działanie normatywnie regulowane i nie działanie celowe, lecz podstawowe procesy dostosowania działań partnerów w procesie wzajemnej interpretacji swych gestów mają stanowić podstawę systemu społecznego. Interakcjonizm symboliczny zastąpił zatem normatywizm skrajnym interpretacjonizmem, argumentując, że nie normy i reguły są podstawą procesu społecznego, lecz proces społeczny jest podstawą tworzenia norm i reguł. Jest to jednocześnie stanowisko sytuacjonizmu. Definicja sytuacji nie jest wcześniej strukturalnie czy kulturowo zdeterminowana, lecz może być kształtowana dopiero w procesie interakcji i komunikacji.

Krytyka

Interakcjonizm symboliczny dziedziczy zalety i ograniczenia pragmatyzmu, z którego się wywodzi. Ogniskuje uwagę na procesie komunikacji i na znaczeniu sytuacyjnym, jednakże teza, że wszystkie znaczenia ustalane są w toku interpretacji, kwestionuje autonomię systemów kultury, np. poznawczych lub estetycznych, względem społeczeństwa. Skupienie uwagi na interpretacji, na procesach poznawczych, prowadziło do zaniedbania aksjologicznego wymiaru życia społecznego, podejście analityczne zaś, poszukiwanie powszechnych, typowych form – do nieuwzględniania kulturowego i historycznego kontekstu zjawisk społecznych.

Interakcje a porządek społeczny

Społeczeństwo nie rozpada się dlatego, że utrzymują je w całości bezpośrednie kontakty między ludźmi, którzy tworzą także świat symboli kulturowych oraz wielkie struktury, które narzucają ograniczenia naszym działaniom podczas bezpośrednich kontaktów z innymi, a także w trakcie wysyłania oraz interpretowania przez nas gestów. Często trudno jest odnaleźć powiązania między przebiegającą na mikroszczeblu interakcją a tworzącymi szczebel makrostrukturami i systemami kulturowymi. Wiemy, że łączą się one ze sobą- mikro nie może funkcjonować bez istnienia makro i na odwrót, ale trudno jest uchwycić i zanalizować wzajemne oddziaływanie na siebie obu tych poziomów. Problem ten nazywany jest sprzężeniem lub rozziewem mikro- makro. Reasumując, możemy powiedzieć, że interakcje, struktura społeczna i kultura są nawzajem ze sobą powiązane i że żadna z nich nie mogłaby istnieć bez pozostałych.

Po śmierci Blumera (1986 r.) jedność orientacji symbolicznego interakcjonizmu staje się problematyczna z powodu narastającego eklektyzmu, włączania do tej teorii pojęć z różnych nurtów myśli: fenomenologii, semiotyki, postmodernizmu, feminizmu, teorii krytycznej itd. Różnicuje się także metodologia. Problemy kluczowe dla interakcjonizmu symbolicznego – sytuacyjne definicje i kolektywne tworzenie znaczeń – odnaleźć można w nowej etnografii i antropologii interpretatywnej oraz w kontekstualnej psychologii społecznej. Interakcyjne koncepcje wbudowywane są też w teorie strukturalne i – na odwrót – rozwijana jest strukturalna odmiana interakcjonizmu symbolicznego. Jednocześnie pojawiają się nowe zagadnienia, jak np. społeczno-kulturowe konstruowanie emocji i czasu.