Język dyskursywistów

Dyskurs rozumiany jako proces negocjowania znaczeń nieuchronnie odnosi nas do pojęcia języka, jako podstawowego czynnika umożliwiającego przekaz komunikacyjny. Wprowadzając klasyczny wprowadzony przez Ferdinanda de Saussurea podział zjawisk językowych na langue (język) i parole (mowę), czyli na system sterujący produkcją wypowiedzi językowych oraz konkretny zbiór wyprodukowanych w ten sposób wypowiedzi, zainteresowanie dyskursywistów będzie się lokowało przede wszystkim po stronie parole. Parole jest tym systemem, który najpełniej przejawia się w praktyce życie społecznego, i którego znaczenie przez tę praktykę jest wyznaczane.Powołując się na koncepcję dyskursywnego rozumienia języka wprowadzoną przez Paula Ricouera, parole (dyskurs) charakteryzowane jest poprzez następujące cechy:

- dyskurs zachodzi zawsze w porządku czasowym, tzn. ma charakter zdarzeniowy. Procesy dyskursywne, w przeciwieństwie do abstrakcyjnego i pozaczasowego langue, zawsze dzieją się kiedyś i odznaczają się wewnętrzną strukturą następujących po sobie wypowiedzi, z których znaczenie każdej następnej wypływa z wcześniejszych.

- procesy dyskursywne są procesami zindywidualizowanymi, tzn. dyskurs jest zawsze czyimś dyskursem, wypowiadanym lub odczytywanym przez kogoś. Tożsamość autorów i interpretatora komunikatu jest istotna dla prawidłowego odczytania jego znaczenia. Langue jest systemem ponadosobowym, przynależącym bardziej do społeczności, niż do konkretnej jednostki.

- dyskurs zawsze zawiera w sobie odniesienie do zewnętrznych warunków, w których się odbywa, istnieje zawsze w zdefiniowanym określonym świecie i w znaczącym momencie czasowym.

Langue nie posiada odniesienia do świata zewnętrznego. - w końcu to tylko dyskurs może mieć charakter znaczący, przekazywać treści. Langue istnieje tylko jako kod, platforma dla komunikacji. Poza użyciem w dyskursie nie ma jednak żadnego samodzielnego sensu. Konstytuowane przez parole znaczenie nie może więc nigdy być ograniczane do wewnętrznych własności zdania użytego podczas wypowiedzi. Znaczenie konstytuuje się w splocie dwóch elementów: artykułowanym na gruncie langue zdaniu oraz okolicznościach (kontekście), w którym zdanie to zostało wypowiadane. Dopiero tak wyartykułowane znaczenie może być traktowane jako zdarzenie dyskursywne. Pisząc o analizie dyskursu politycznego, Teun van Dijk, autorytet w dziedzinie analizy dyskursu pisze: analiza dyskursu politycznego jest poprawna i empirycznie istotna, tylko wtedy, gdy udaje jej się połączyć właściwości struktur dyskursywnych z właściwościami procesów politycznych. Ograniczenie się wyłącznie do poziomu tekstu jest poważnym błędem metodologicznym.

Dyskurs polityczny

Z rozważań dotyczących dyskursywnego pojmowania języka oraz rzeczywistości, otrzymujemy definicję dyskursu, jako zbioru zdarzeń komunikacyjnych mających na celu wspólne negocjowanie znaczeń przez uczestniczących w nich aktorów społecznych, przy czym znaczenie budowane jest tu poprzez wzajemne oddziaływanie produkowanej w komunikacji wypowiedzi oraz otaczającego ją kontekstu. Taka operacjonalizacja pojęcia skłania nas do zadania pytania o status uczestniczących w procesach dyskursywnych aktorów oraz o reguły które znajdują zastosowanie przy przyjmowaniu proponowanych przez nich znaczeń za uprzywilejowane. Jednym słowem, tak zdefiniowany dyskurs nieuchronnie odnosi nas do sfery władzy, a co za tym idzie także polityki. Odniesienie takie nie jest, jak zdaje się, przypadkowe. Michael Billig, jeden z najważniejszych obok Teuna van Dijka współczesnych badaczy dyskursu, źródeł swojej dyscypliny upatruje w greckiej tradycji retorycznej i skupieniu przez nią uwagi na perswazyjnym charakterze języka - wpływowi jaki dana wypowiedź wywierała na jej odbiorcy: O każdej rzeczy istnieją dwa przeciwstawne zdania. Słabszy pogląd uczynić silniejszym.Przyczyna zainteresowania dyskursem politycznym leży także w szczególnej roli, jaką spełnia on w formowaniu rzeczywistości społecznej i cementowaniu zachodzących w niej praktyk komunikacyjnych w powiązaniu z występującymi w jej obrębie nierównościami i dysproporcjami sił. Jako główne nurty refleksji nad dyskursem politycznym należy wymienić myśli Michela Foucault, idee socjologii refleksyjnej Bourdieu oraz szkołę CDA - Krytycznej Analizy Dyskursu (Siegfried Jäger). Do podstawowych ich cech należą:

- osadzanie analiz języka w kontekście społecznym, kulturowym i historycznym

- przekonanie o represyjnym charakterze języka i odbijaniu się w nim społecznych relacji władzy, język stanowi jedno z mediów odtwarzających porządek społeczny

- szczególne zwrócenie uwagi na rolę „normatywnego” dyskursu polityki, odpowiedź na pytania: jakie instytucje kontrolują dostęp do forum publicznego; w jakich ramach mieszczą się wypowiedzi uznawane za dopuszczalne, niosące znaczenie w ramach polityki; jak na forum publicznym reprezentowane są poszczególne grupy interesu

- wyrażanie ocen analizowanych zjawisk oraz działanie na rzecz ich zmiany. Według Michaela Foucault dyskurs to wytwarzanie wiedzy poprzez język; nadaje znaczenie obiektom materialnym i praktykom społecznym (które istnieją poza językiem, ale język nadaje im znaczenie i „wciąga w pole widzenia”); dyskursy dostarczają sposobów mówienia o konkretnym temacie dzięki powtarzalnym motywom czy zbiorom idei, praktyki rodzajów wiedzy

– jest to formacja dyskursywna; dyskurs i dyscyplina – następuje regulacja tego co się mówi, kto mówi, kiedy i w jakich okolicznościach pojawia się władza i techniki dyscyplinarne – „ciało podatne które można podporządkować, używać, przekształcać i doskonalić procesy regulacji kulturowej, podczas których wytwarza się podmioty pasujące do tego porządku, konstytuujące go i reprodukujące.